Jaap van Manen

Emancipeer na consument ook de professional

door Jaap van Manen,

Dit stuk is tevens gepubliceerd op 25 april in het Financieele Dagblad.

Deze maand verscheen het dagboek van de topjurist Hans Beekhuis: Philips vs. Philips. Beekhuis hield zich in de jaren ’80 bezig met een ernstig conflict binnen Philips. De leiding van de Amerikaanse dochter rebelleerde tegen de raad van bestuur van Philips en Beekhuis moest als lid van een driemanschap van staffunctionarissen werken aan een oplossing. Daarbij botste het driemanschap regelmatig met de leiding in de VS en die in Eindhoven. Het dagboek beschrijft in detail wat er in die jaren is gebeurd en geeft zo een bijzonder inzicht in de besluitvorming binnen een grote multinational in de jaren ’80.

In NRC Handelsblad van 12 april jl viel te lezen dat Beekhuis ondanks deze spanningen nog een belangrijke promotie maakte. Hij werd Chief Legal Officer van de groep. Dat is hij trouwens maar kort gebleven, vanwege een verschil van inzicht. Omtrent dat verschil van inzicht is vrijwel niets bekend gemaakt. Beekhuis heeft daarna nog succesvol carrière gemaakt als raadsheer van een gerechtshof en als lid van de Raad van State. Pas decennia na zijn vertrek bij Philips heeft hij, in goed overleg, zijn dagboek gepubliceerd.

Uit het dagboek van Beekhuis kan worden afgeleid dat de hoogste leiding goed kon omgaan met kritische professionals. Het dagboek is daarmee ook interessant voor mensen die belangstelling hebben voor de positie van professionals in een professionele organisatie. In het boek zien wij drie professionals die de opdracht krijgen om een probleem op te lossen en het bij de oplossing van dat probleem op fundamentele punten oneens zijn met de leiding. Toch wordt het probleem opgelost en de verhouding tussen de soms bijna opstandige Beekhuis en de hoogste leiding blijft werkbaar.

Het pleit voor Philips dat professionals, zoals de jurist Beekhuis, in die tijd de ruimte kregen om het grondig oneens te zijn met de leider van de organisatie. Zij konden werken in een driemanschap waarmee een persoonlijk isolement werd voorkomen. Het zal hebben geholpen dat aan de loyaliteit van Beekhuis en zijn kompanen niet hoefde te worden getwijfeld. De betrokkenen hadden de Philips-cultuur bijna in de genen zitten. De cultuur van de organisatie was dan ook essentieel voor het behoud van werkbare verhoudingen.
De grote veranderingen waarmee veel organisaties te maken kregen in de periode na de jaren ’80, hebben bij veel organisaties geleid tot grote cultuurschokken. Het denken in termen van aandeelhouderswaarde, de opkomst van generalistische managers met spreadsheets, targets, audits, visitaties, reviews en variabele beloning hebben geleid tot vervreemding. Er ontstond een managementjargon dat soms associaties oproept met de maffia. Neem bijvoorbeeld het begrip afrekenen; sommige mensen zullen dat toch wel hebben geassocieerd met liquidatie.

In de afgelopen decennia is veel werk verzet om de klanten en de aandeelhouders te emanciperen. Dat is slechts ten dele gelukt, maar al met al zijn we er, als consumenten, wel op vooruitgegaan. De noodzaak van organisaties om zich aan te passen, is daarbij nogal eens ten koste gegaan van de mensen die er werkten. Er is regelmatig geëxperimenteerd met en door managers die niet echt begrepen hoe je leiding geeft aan professionals en hoe je mensen kunt helpen als de omstandigheden voortdurend veranderen. Ik heb de indruk dat voor veel professionals iets is ontstaan dat je cultuurstress kunt noemen.

De organisatie en de professional zijn uit elkaar gegroeid. De professional heeft het gevoel (al dan niet terecht) niet op waarde te worden geschat. Ook kan hij het gevoel krijgen niet meer gehoord te worden of zich zelfs verwaarloosd voelen. Dat is doodzonde, want het leidt tot een enorme verspilling van talent en kan ook leiden tot groot persoonlijk verdriet.

Wat zou het mooi zijn als wij de komende jaren zouden gebruiken voor een revival van de professional. Ik denk dat bijna iedere lezer van Het Financieele Dagblad wel iemand kent die ongelukkig is over het verloop van de eigen loopbaan.

Die ongelukkigen hebben veelal te maken gehad met organisatieveranderingen waarin zij zich aangetast hebben gevoeld in hun waardigheid als professional. Leiders van organisaties en professionals binnen die organisaties staan voor de uitdaging om de professional zijn waardigheid terug te geven en te laten behouden. Emancipeer de professional, zo is mijn advies.