Jaap van Manen

Goed idee van Hollande

Door Jaap van Manen,

Democratie en mensenrechten staan centraal binnen de EU. Principes die daaruit voortvloeien zijn leidend in onze samenwerking. Onderdrukking past daar niet bij. De geschiedenis leert ons dat de verhouding tussen een debiteur en crediteur kan leiden tot een aantasting van de mensenrechten van de debiteur. Als de debiteur niet aan zijn verplichtingen kan voldoen dan worden hem rechten ontnomen. In de geschiedenis ging het vooral om wat wij nu mensenrechten noemen. Kinderen en vrouwen van schuldenaren werden slaaf. Schuldenaren werden zelf slaaf. In andere gevallen werden schuldenaren ter dood gebracht. Als een schuldenaar geluk had werd hem alleen het kiesrecht afgenomen.

Bij de invoering van de euro hebben we afspraken gemaakt die om meerdere redenen niet houdbaar zijn gebleken. Deze afspraken betroffen de omvang van de begrotingstekorten en de staatsschulden. De afspraken zijn op grote schaal overtreden. Zij waren en zijn eigenlijk niet realistisch. In het behoudzuchtige Europa waar velen hechten aan verworven rechten is het voor politici buitengewoon moeilijk om hervormingen door te voeren. En hervormingen zijn onmisbaar voor het nakomen van de genoemde afspraken. In het spel van de democratie hebben de regels omtrent overheidstekorten en staatsschulden niet de plaats gekregen die nodig is om de afspraken te realiseren. De volkeren in de eurozone hebben deze afspraken niet beleefd als bindend. Daarbij komt dat de invoering van de euro het mogelijk heeft gemaakt voor regeringen om staatschulden op te laten lopen zonder dat dit leidde tot economische problemen. De omvang van de staatschuld heeft een abstract karakter gekregen omdat de problemen die daaruit voortvloeien vooruitgeschoven zijn. We weten dat de problemen ooit komen, maar ze zijn er nog niet.

Eén lid is hardhandig geconfronteerd met de bedoelde problemen en dat is Griekenland. Het Griekse volk zal het de komende jaren moeten doen met minder keuzevrijheid en zal dat ervaren als een tijdelijke uitschakeling van de democratie. De Grieken zullen dit waarschijnlijk blijven zien als een onderdrukking door de grote landen als Duitsland en de grote instituties als het IMF. De hoofdprincipes van de samenwerking in Europa lijken even niet te gelden voor Griekenland. De debiteur die niet aan zijn verplichtingen kan voldoen wordt uit zijn recht gezet.
Het is goed mogelijk dat in de toekomst meer landen in Europa terecht komen in het Griekse scenario. Als er niet gauw iets verandert in de wijze waarop de volkeren in de eurozone met elkaar samenwerken, zal te veel van onze energie gaan zitten in het oplossen van problemen die voortkomen uit het hebben van afspraken zonder draagvlak. We zullen vooral bezig zijn met problemen uit het verleden en ondertussen zal de wereld doorgaan met veranderen.

De mondiale machtsverhoudingen zullen verschuiven. Innovaties zullen onze economie blijven ontwrichten en wij zullen van veel vernieuwing niet kunnen profiteren omdat we verward zijn in een knoop die we de euro noemen. De verleiding is groot om die knoop door te hakken, dat wil zeggen de euro af te schaffen. Maar we weten dat dat afschaffen in ieder geval zal betekenen dat we jaren nodig hebben om de puinhopen op te ruimen.

Het enige wat kan helpen is doen wat Hollande voorstelt: we moeten toe naar een democratisch bestuur voor de eurozone. Dat is geen leuk vooruitzicht voor al die Nederlanders die meer vertrouwen hebben in Nederlandse politici dan in politici in de rest van de eurozone. Toch stel ik voor dat wij eens goed gaan kijken naar een inrichting van de eurozone waardoor beslissingen worden genomen op een manier die door alle betrokkenen als legitiem kan worden gezien.
Een democratisch bestuur van de eurozone kan de pijn verzachten die wordt veroorzaakt door het terugdringen van democratische keuzevrijheid op het niveau van de lidstaten. Een voorbeeld daarbij is de wijze waarop gemeenten in Nederland worden behandeld die hun schulden te veel hebben laten oplopen. Hun keuzevrijheid wordt ingeperkt en democratische beleving wordt niet of nauwelijks aangetast. De beperking van de keuzevrijheid wordt immers opgelegd door een democratisch bestuurde landelijke overheid. Wij hebben behoefte aan een democratisch bestuurde overheid voor de eurozone.