Jaap van Manen

Regels aan de wieg van de crisis

Door Jaap van Manen,

Het Griekse probleem is extreem in vergelijking met andere problemen in de eurozone, maar de structuur van het probleem is in meerdere landen hetzelfde: te hoge schulden voor de overheid en onvoldoende zicht op verbetering van de situatie.

Het is fascinerend om te zien hoe dit probleem kon ontstaan. Twee wetmatigheden zijn van belang. De ene is dat teveel regeringen van landen de neiging hebben om meer geld te lenen dan eigenlijk goed is voor die landen. Daarnaast is er de neiging bij teveel bankiers om meer geld uit te lenen dan goed is voor die banken. Zowel die bankiers als die regeringen hebben de neiging om te focussen op de korte termijn. Na ons de zondvloed. Voor de goede orde, gelukkig zijn er ook regeringen en bankiers die wel oog hebben voor de lange termijn.

Regelgevers kennen de bovengenoemde wetmatigheden. Daarom zijn er begrotingsregels die gelden voor eurolanden. Maar omdat regeringen van eurolanden de dienst uitmaken in het eurogebied is het heel moeilijk om naleving van die regels af te dwingen. Men zou kunnen zeggen dat de zelfregulering faalt op het niveau van regeringen. Naleving kan bij banken wel worden afgedwongen. Eigenlijk zou de regelgeving voor banken voldoende moeten zijn om de crediteuren van banken in bedwang te houden. Dat stelt wel hoge eisen aan die regelgeving. En juist bij het vaststellen van die regels is iets helemaal mis gegaan op het moment dat de euro werd ingevoerd.

Het is goed om te kijken naar de situatie voordat de euro werd ingevoerd. Banken konden leningen aan hun eigen overheid beschouwen als uitzettingen vrij van risico. De veronderstelling daarbij was dat iedere regering altijd in staat zou zijn om de schulden in de eigen geldeenheid te voldoen. Soms maakte men dat mogelijk, al dan niet in samenwerking met de centrale bank, door inflatie en devaluatie in werking te stellen. Kort gezegd konden banken vóór de invoering van de euro min of meer onbeperkt geld uitlenen aan hun eigen overheid.

Bij de invoering van de euro lag het voor de hand om vorderingen op overheden in het eurogebied niet meer aan te merken als vrij van risico. Maar de regelgeving bij de banken van het eurogebied heeft het ten onrechte mogelijk gemaakt om vorderingen op overheden in het eurogebied toch te zien als vrij van risico. Dat heeft geleid tot een overvloed aan leningen aan overheden. Men zou kunnen spreken van collectieve roekeloosheid, zowel bij overheden als bij de banken. Dat ging goed totdat men zich realiseerde dat er overheden waren die veel te veel geleend hadden en hun schulden niet meer konden verminderen met de hulp van inflatie een devaluatie. Toen men zich realiseerde dat kredietverlening aan meerdere overheden in het eurogebied uit de hand was gelopen, brak de eurocrisis uit.

Dat het zover heeft kunnen komen, is mede het gevolg van het feit dat risicomanagement bij banken het karakter heeft gekregen van compliance management. Als iets volgens de regel vrij is van risico’s dan is het volgens moderne bankiers ook echt vrij van risico’s. Voor de goede orde, er zijn ook bankiers die er in slagen om risk management en compliance management niet te verwarren. De uitzondering bevestigt de regel.

Uiteindelijk is voor veel banken de roekeloosheid niet slecht afgelopen. Men heeft er goed aan verdiend en omdat men collectief roekeloos was, is men collectief uit de brand geholpen. Door ingrepen van regeringen en de ECB zijn er opkoopprogramma’s gekomen waardoor de banken van een vuiltje verlost werden. De les voor bankiers is dat roekeloosheid niet leidt tot schade, als je maar net zo roekeloos bent als je concurrenten.

Aan regels kleven drie problemen. Regels deugen soms niet, regels worden overtreden en regels bieden een vrijbrief om tegen beter weten in te doen wat niet verantwoord is, maar wel toegestaan. Bij de aanloop naar de eurocrisis hebben al deze problemen zich voorgedaan. Als het stof van de crisis is neergedwarreld moet er goed worden gekeken hoe het zover heeft kunnen komen. Zolang er nog bankiers zijn die risk management verwarren met compliance management mogen bij de ontwikkeling van regels voor banken geen fouten worden gemaakt. Die fouten zijn letterlijk onbetaalbaar.