Jaap van Manen

Sparen voor het ondernemen

Door Jaap van Manen,

Dit stuk is tevens gepubliceerd op 21 februari in het Financieele Dagblad.

Als onze ambities op het gebied van onderwijs uitkomen dan zal op termijn 50% van de mensen die de arbeidsmarkt betreden tenminste een hbo-opleiding hebben. Als de ambities van de medische wetenschap worden waar gemaakt dan zullen die afgestudeerden gedurende een halve eeuw inzetbaar zijn in het arbeidsproces. Het scenario voor deze mensen bestaat uit 50 jaar werken voor een baas, 50 jaar vaste woonlasten en 50 jaar pensioenlasten. Men is een halve eeuw loonslaaf en woonslaaf. De afvallers in dit scenario zijn de mensen die niet meer willen of niet meer kunnen werken voor een baas. Zij worden dan zelfstandigen zonder personeel. Wat zou het toch mooi zijn als voor alle mensen andere scenario’s mogelijk zijn. In plaats van 50 jaar werken en dan het zogenaamde genieten van het pensioen, zou men ook kunnen denken aan onderbrekingen van het werkzame leven om nieuwe impulsen te geven aan de persoonlijke ontwikkeling. Zulke onderbrekingen worden nu sabbaticals genoemd en zijn eerder uitzondering dan regel. Helaas is een sabbatical, net als het bestaan van een zzp'er, vaak uit nood geboren.

Wat zou het mooi zijn als mensen het grootste gedeelte van hun werkzame periode ondernemer zouden zijn: hetzij als zelfstandige hetzij als compagnon, in de vorm van aandeelhouder, maat of firmant bij de onderneming waar men zelf werkzaam is en zeggenschap heeft. Dat zou niet alleen goed zijn voor de persoonlijke ontwikkeling van die mensen, het zou ook goed zijn voor de ontwikkeling van de economie als geheel. Het eigendom van een groot aantal ondernemingen zou op die wijze in handen komen van mensen die werken op sleutelposities binnen hetzelfde bedrijf. Dat pakt vaak beter uit dan bestuurders die ingehuurd worden om een onderneming te leiden, ondanks de grote stappen die aan het begin van dit millennium zijn gezet met corporate governance.

Het is wenselijk dat wij nog eens goed kijken naar de persoonlijke financiële planning van alle potentiële ondernemers. Volgens het huidige systeem zetten zij gedurende vijftig jaar hun spaargeld opzij in een pensioenfonds. Dat pensioenfonds belegt in veelal grote ondernemingen. Zowel de managers bij de pensioenfondsen als de managers bij de grote ondernemingen worden strak gemonitord. Dat is goed want zij werken met het geld van anderen. Maar dat monitoren kent ook nadelen: bij gebrek aan beter richt men bij het monitoren op grootheden die niet altijd de juiste zijn, zoals kortetermijnresultaten. Of men maakt een vergelijking met concurrenten waar misschien wel dezelfde fouten worden gemaakt als bij de betreffende onderneming zelf. Ruimte voor langetermijnbeleid is er dan ook nauwelijks.

Wie echt iets wil veranderen op het gebied van ondernemingsbestuur ontkomt er niet aan te zoeken naar mogelijkheden om het zogenaamde ‘zelfstandig eigen vermogen’ van ondernemingen te vergroten. Dat is vermogen dat ter beschikking wordt gesteld door sleutelfiguren binnen de onderneming zelf. De verschaffers van dit zelfstandig eigen vermogen zitten dichter op de organisatie en kunnen daarom anders monitoren. Ik denk dat wij onze economie een goede dienst bewijzen als wij (potentiële) ondernemers stimuleren en faciliteren om te sparen voor het ondernemerschap in plaats van voor het pensioen. Dan zal blijken dat opgebouwd ondernemingsvermogen kan bijdragen aan een welvarende oude dag.