Jaap van Manen

Verplicht beleggen is voor velen niet duurzaam

door Jaap van Manen,

De Nederlandse pensioenfondsen staan onder druk. Gepensioneerden maken zich terecht zorgen over de hoogte van hun inkomsten in de komende jaren en jongeren vragen zich af wat de zin is van het betalen van pensioenpremies. In zekere zin vormt het verplicht beleggen via een pensioenfonds voor veel mensen een belemmering bij hun financiële planning. Geld dat goed van pas zou kunnen komen om schulden af te lossen wordt verplicht belegd. Geld dat gebruikt zou kunnen worden voor een investering in een opleiding tijdens een sabbatical wordt verplicht belegd. Geld dat gebruikt zou kunnen worden om een onderneming te starten wordt verplicht belegd. Deze schoen gaat knellen en zal dus een keer worden uitgedaan. In mijn gedachtegang is Nederland rijp voor een wijziging in de regelgeving voor pensioenen.

Tegen deze achtergrond moet ook de profilering van de twee grootste pensioenfondsen van ons land op het gebied van duurzaam beleggen worden bezien. Een groot aantal ondernemingen komt de komende jaren op de zwarte lijst van deze beleggers. Dat lijkt mij een lovenswaardig voornemen. Verantwoord ondernemen is iets dat veel ondernemers graag willen, maar de praktijk is vaak hardnekkig. Aandeelhouders zijn in sterke mate gefocust op kortetermijnresultaten. Met name institutionele beleggers, zoals pensioenfondsen, willen zelf ieder kwartaal de benchmark verslaan. Die focus op korte termijn wordt doorgegeven aan ondernemingen. Daarbij komt dat institutionele beleggers nogal eens een voorkeur hebben voor een scherpe financiering. Ondernemingen moeten regelmatig aantonen dat zij niet te veel eigen vermogen hebben. Als zij de beleggers daarvan niet kunnen overtuigen, kunnen zij makkelijk de prooi worden van activistische aandeelhouders die veelal worden gesteund door institutionele beleggers. Verantwoord ondernemen kan niet zonder geduldig kapitaal.

Verantwoord ondernemen, duurzaam beleggen en een focus op de lange termijn liggen in elkaars verlengde. Onverantwoord ondernemen kan leiden tot kortetermijnresultaten, maar gaat ten koste van de waarde op lange termijn. Bij onverantwoord ondernemen worden uiteindelijk rekeningen gepresenteerd, zoals bij het verkopen van woekerpolissen, het omkopen van ambtenaren en het veroorzaken van milieuschade. Dat die rekening er komt, is overigens niet zeker, want veel blijft verborgen. Ook wanneer de rekening komt, is onzeker en hetzelfde geldt voor de hoogte ervan.

Het zal nog boeiend worden om te zien hoe het beleid van de pensioenfondsen wordt uitgewerkt. De discussie gaat nu vooral over CO2-uitstoot. Dat is alleszins begrijpelijk gegeven de klimaatproblematiek. Het is goed denkbaar dat deelnemers van pensioenfondsen binnenkort rijden in auto’s die gemaakt worden door ondernemingen die op de zwarte lijst staan van hun pensioenfonds en deze auto vullen met brandstof die afkomstig is van een andere maatschappij die op dezelfde zwarte lijst staat.

Bij dit alles is het van belang om ons te realiseren dat de keten tussen de deelnemers van een pensioenfonds en mensen die geacht worden verantwoord te handelen in ondernemingen bestaat uit vele schakels. Ondernemingen worden geleid door ingehuurde managers. Deze managers staan soms ver af van de werkvloer. De keuze van beleggingen voor pensioenfondsen wordt gebaseerd op het werk van analisten. Pensioenfondsen maken gebruik van de diensten van financiële instellingen, die op hun beurt ook weer gebruik maken van diensten van andere financiële instellingen. De keten is zo sterk als de zwakste schakel.

Als mensen hun pensioenbesparingen gebruiken om schulden af te lossen, dan is dat een duurzame aanwending. Als mensen hun pensioengeld gebruiken om een bedrijf te beginnen, dan kunnen zij zelf vaststellen of dat een duurzame aanwending wordt. Deze mensen zijn dan minder afhankelijk van leningen en kunnen zo meer ruimte creëren voor duurzaam ondernemen. Als we echt willen dat mensen duurzaam omgaan met hun pensioengeld dan zal het verplicht beleggen worden afgeschaft. De pensioenfondsen hebben vooral een goede functie gehad omdat zij mensen gedwongen hebben om te sparen voor hun oude dag. Misschien wordt het tijd om mensen te helpen bij het nemen van hun verantwoordelijkheid.