Jaap van Manen

Verspilling van talent terugdringen

door Jaap van Manen,

Dit stuk is tevens gepubliceerd op 27 december in het Financieel Dagblad

Als de droom van veel Nederlanders uitkomt, dan krijgen wij een wereld met voor iedereen de levensstandaard die Nederland nu heeft, en het liefst nog wat hoger. Wanneer er niets zou veranderen aan onze manieren van produceren en consumeren dan zou deze Nederlandse droom echter een nachtmerrie worden. Het tekort aan grondstoffen en de schade aan het milieu zouden ongelofelijke proporties aannemen. Willen we onze droom daadwerkelijk realiseren, dan zijn grote veranderingen nodig. Zonder een tot nu toe ongekende innovatie gaan we het niet redden. Hier hebben we de knappe koppen van deze wereld hard voor nodig: menselijke talenten moeten worden aangewend voor de menselijke vooruitgang.

Verspilling van grondstoffen en schade aan het milieu worden regelmatig in kaart gebracht. We weten echter niet zo goed hoeveel groter de verspilling van de talenten van mensen is. Veel talent blijft onbenut door slecht onderwijs of door de afwezigheid daarvan in grote delen van de wereld. Het gebrek aan mogelijkheden voor ouders om hun kinderen voor onderwijs te motiveren is hierbij van belang. Ook de gevolgen van voedseltekorten en de effecten van deze tekorten op de ontwikkeling van het leervermogen van kinderen spelen hierbij een rol. Bovendien wordt er nog onvoldoende gebruik gemaakt van de talenten van vrouwen, dat behoeft hier geen nadere toelichting.

Verder zien we dat veel talent verspild wordt aan onderlinge strijd om macht en middelen. Oorlogsvoering is hier een extreem voorbeeld van. Knappe koppen worden ingezet om voor machthebbers te bedenken hoe zij anderen te slim af kunnen zijn en aldus hun macht kunnen behouden en vergroten. Dichterbij huis zien we veel verspilling van talent door de ingewikkeldheid van onderling zaken doen waarin veel aandacht is voor een veelheid aan complexe contracten en regelingen. Het is maar de vraag of het grote aantal advocaten, accountants en andere specialisten op het gebied van geformaliseerd zaken doen, daadwerkelijk toegevoegde waarde bieden. Het is sympathiek dat accountants zich bezighouden met rapportering over bijvoorbeeld Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen maar dat zal niet leiden tot de doorbraken die deze wereld nodig heeft. Het lijkt erop dat we onze hoop moeten vestigen op een kleine groep Willie Wortel figuren, die knappe uitvindingen doen en zo een betere wereld realiseren.

Er is veel meer intelligentie in de wereld aanwezig dan nu wordt benut. En als die al wordt ingezet is dat vaak voor de verkeerde dingen. Helaas denken we te vaak dat we problemen kunnen oplossen door regelgeving. De reflex van beleidsmakers is om te denken in termen van wettelijke maatregelen, gecombineerd met controle en handhaving. Veel problemen leiden aldus tot ‘oplossingen’ in de sfeer van formulieren, stempels, procedures en streefcijfers die vaak betrekking hebben op de irrelevante doelstellingen. En voordat we het weten, kiezen de knappe koppen ervoor om zich te specialiseren in het omzeilen van al die regels of juist het zo goed mogelijk naleven ervan. Daarmee verspillen we niet alleen de talenten van alle mensen die van regels hun vak maken maar ook een groot deel van de talenten van mensen die echt willen vernieuwen. Ik hoop van harte dat er eens een Nobelprijs zal worden uitgereikt aan de wetenschapper die bedenkt wat gedaan kan worden om de onvoorstelbaar grote verspilling van talent substantieel terug te dringen.