De raad van toezicht speelt een cruciale rol in het bewaken van de koers en integriteit van een organisatie. Maar wat gebeurt er als het misgaat? Kunnen toezichthouders persoonlijk aansprakelijk worden gesteld voor besluiten die fout uitpakken? Dit zijn vragen die steeds vaker opkomen, zowel bij ervaren commissarissen als bij nieuw aangetreden leden van een raad van toezicht. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over aansprakelijkheid, taken en de rol van zelfevaluatie.
Wanneer is een raad van toezicht aansprakelijk?
Een raad van toezicht kan aansprakelijk worden gesteld wanneer leden hun taken niet naar behoren hebben vervuld. In juridische termen spreekt men van onbehoorlijke taakvervulling. Dit betekent dat een toezichthouder heeft gehandeld op een manier die een redelijk handelend bestuurder of toezichthouder niet zou hebben gedaan. Aansprakelijkheid kan zowel intern (jegens de organisatie zelf) als extern (jegens derden, zoals crediteuren) ontstaan.
Belangrijke situaties waarin aansprakelijkheid kan optreden zijn onder andere het negeren van signalen van financiële problemen, het nalaten van toezicht op onregelmatigheden binnen het bestuur en het goedkeuren van besluiten zonder voldoende kritische toetsing. Aansprakelijkheid is geen automatisme, maar vereist dat er sprake is van een verwijtbaar tekortschieten in de toezichthoudende rol.
Wat zijn de taken en verantwoordelijkheden van een raad van toezicht?
De raad van toezicht heeft drie kernverantwoordelijkheden: toezicht houden op het beleid van het bestuur, het bestuur gevraagd en ongevraagd adviseren en het werkgeverschap over de bestuurders uitoefenen. Dit omvat onder andere het goedkeuren van de jaarrekening, het beoordelen van strategische plannen en het bewaken van de continuïteit van de organisatie.
Toezichthouders zijn geen passieve buitenstaanders. Van hen wordt verwacht dat zij actief informatie opvragen, kritische vragen stellen en indien nodig ingrijpen. Hoe beter een raad van toezicht zijn taken invult, hoe kleiner de kans op aansprakelijkheid. Een heldere taakverdeling en goede documentatie van besluiten zijn daarin essentieel.
Wat is het verschil tussen een raad van commissarissen en een raad van toezicht?
In de praktijk worden de termen raad van commissarissen en raad van toezicht regelmatig door elkaar gebruikt, maar er zijn relevante juridische en contextuele verschillen. Een raad van commissarissen functioneert doorgaans binnen een besloten of naamloze vennootschap (BV/NV) en is verankerd in het Burgerlijk Wetboek. Een raad van toezicht komt vaker voor bij stichtingen en verenigingen, zoals zorgorganisaties, woningcorporaties en onderwijsinstellingen.
De aansprakelijkheidsregels verschillen ook enigszins. Voor commissarissen van BV’s en NV’s gelden specifieke wettelijke bepalingen. Voor toezichthouders bij stichtingen is de wetgeving minder uitgebreid, maar de maatschappelijke en juridische verwachtingen zijn door de jaren heen aanzienlijk toegenomen. In beide gevallen geldt: wie toezicht houdt, draagt verantwoordelijkheid.
Hoe wordt aansprakelijkheid van een toezichthouder in de praktijk vastgesteld?
Aansprakelijkheid wordt vastgesteld door te beoordelen of een toezichthouder heeft gehandeld zoals van een redelijk bekwaam en redelijk handelend toezichthouder mag worden verwacht. Rechters kijken daarbij naar de beschikbare informatie op het moment van het besluit, de procedures die zijn gevolgd en of er voldoende kritisch is opgetreden.
Een individueel lid kan zich in sommige gevallen disculperen door aan te tonen dat hij of zij niet verantwoordelijk was voor het betreffende besluit, of dat hij of zij actief bezwaar heeft aangetekend. Dit onderstreept het belang van goede verslaglegging van vergaderingen en het vastleggen van afwijkende standpunten. Collectieve aansprakelijkheid is het uitgangspunt, maar individuele omstandigheden spelen altijd een rol.
Hoe kunnen commissarissen en toezichthouders aansprakelijkheid voorkomen?
Aansprakelijkheid voorkomen begint met bewust en actief toezicht houden. Enkele concrete maatregelen die het risico verkleinen:
- Zorg voor een heldere governance structuur met duidelijke bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Wij adviseren organisaties bij de inrichting van governance en topstructuur om dit fundament stevig neer te zetten.
- Documenteer besluiten zorgvuldig, inclusief de overwegingen die eraan ten grondslag lagen.
- Vraag actief om informatie en stel kritische vragen aan het bestuur, ook als de sfeer in de boardroom prettig is.
- Volg relevante ontwikkelingen in wet en regelgeving op het gebied van governance.
- Zorg voor een adequate bestuurdersaansprakelijkheidsverzekering (D&O verzekering) voor de leden van de raad.
Naast deze maatregelen is het investeren in de kwaliteit van de samenwerking binnen de raad van groot belang. Een raad die open communiceert en constructief debat aangaat, is beter in staat om risico’s tijdig te signaleren.
Wat doet een zelfevaluatie voor de aansprakelijkheidspositie van een raad van toezicht?
Een zelfevaluatie is niet alleen een wettelijke verplichting vanuit de Corporate Governance Code, maar ook een krachtig instrument om de aansprakelijkheidspositie van de raad te versterken. Door regelmatig kritisch naar het eigen functioneren te kijken, kunnen blinde vlekken worden opgespoord voordat ze leiden tot problemen.
Een goed uitgevoerde zelfevaluatie laat zien dat de raad zijn verantwoordelijkheid serieus neemt. Dit heeft waarde bij eventuele juridische procedures, maar ook in de relatie met stakeholders, accountants en toezichthoudende instanties. Wij begeleiden raden van toezicht bij dit proces op basis van wetenschappelijk gevalideerde inzichten, zodat de uitkomsten niet alleen inzichtelijk zijn, maar ook direct bruikbaar.
Wilt u weten hoe uw organisatie de governance en het toezicht optimaal kan inrichten? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek.