Wie kan de raad van toezicht ontslaan? - Strategic Management Centre

De vraag wie de raad van toezicht kan ontslaan is voor veel bestuurders, commissarissen en toezichthouders allesbehalve eenvoudig te beantwoorden. De bevoegdheden verschillen per type organisatie, en de regels zijn verspreid over statuten, wetgeving en sectorspecifieke codes. Toch is het cruciaal om deze spelregels goed te kennen, zeker wanneer er spanningen ontstaan in de boardroom. In dit artikel zetten we de belangrijkste kaders op een rij.

Wie is bevoegd om de raad van toezicht te ontslaan?

De bevoegdheid om leden van de raad van toezicht te ontslaan ligt in de meeste gevallen bij het orgaan dat hen heeft benoemd. Bij stichtingen is dat doorgaans de raad van toezicht zelf (via coöptatie) of een externe benoemingsautoriteit die in de statuten is aangewezen. Bij verenigingen en coöperaties is het vaak de algemene ledenvergadering. Bij naamloze en besloten vennootschappen met een dualistisch bestuursmodel is de aandeelhoudersvergadering het aangewezen orgaan. De statuten van de organisatie zijn hierbij altijd het vertrekpunt: zij bepalen wie bevoegd is en welke procedure gevolgd moet worden.

Hoe verschilt het ontslagrecht per type organisatie?

De juridische structuur van een organisatie heeft grote invloed op wie het ontslagrecht heeft en hoe dat wordt uitgeoefend.

Stichtingen: Er is geen ledenvergadering of aandeelhouder. Ontslag verloopt via de statuten, waarbij soms een externe toezichthouder of een ander stichtingsorgaan de bevoegdheid heeft. Bij ernstig disfunctioneren kan de rechter worden ingeschakeld.
Verenigingen en coöperaties: De algemene vergadering heeft doorgaans het laatste woord, tenzij de statuten anders bepalen.
BV en NV (dualistisch model): Aandeelhouders benoemen en ontslaan commissarissen, zij het met inachtneming van de aanbevelingsrechten van de ondernemingsraad bij structuurvennootschappen.
Publieke en semipublieke instellingen: Denk aan woningcorporaties, zorginstellingen en onderwijsinstellingen. Hier spelen sectorale regelgeving en toezichthoudende autoriteiten (zoals de Autoriteit woningcorporaties) een aanvullende rol naast de statuten.

Een goede inrichting van governance en topstructuur zorgt ervoor dat bevoegdheden en procedures helder zijn vastgelegd, zodat onduidelijkheid in crisissituaties wordt voorkomen.

Op welke gronden kan een toezichthouder worden ontslagen?

Ontslag van een lid van de raad van toezicht is een ingrijpende stap. Er zijn verschillende gronden die daarvoor kunnen worden aangevoerd:

Disfunctioneren: Structureel tekortschieten in de uitoefening van de toezichthoudende taak, bijvoorbeeld door onvoldoende betrokkenheid of gebrek aan onafhankelijkheid.
Tegenstrijdig belang: Een situatie waarbij het persoonlijk belang van een toezichthouder in conflict komt met het belang van de organisatie.
Verlies van vertrouwen: Wanneer het vertrouwen tussen de raad van toezicht en het bestuur, of tussen toezichthouders onderling, ernstig is beschadigd.
Wanbeleid of taakverwaarlozing: In ernstige gevallen waarbij sprake is van aantoonbaar wanbeleid of grove nalatigheid.
Statutaire gronden: Sommige statuten bevatten specifieke ontslaggronden, zoals het bereiken van een maximale zittingstermijn of het niet langer voldoen aan bepaalde profielcriteria.

Wat is de procedure voor ontslag van een lid van de raad van toezicht?

De procedure voor ontslag verschilt per organisatievorm, maar een aantal stappen is vrijwel altijd van toepassing. Allereerst moet het bevoegde orgaan worden geraadpleegd en moet de betrokken toezichthouder de gelegenheid krijgen om zijn of haar zienswijze te geven. Dit is een fundamenteel beginsel van hoor en wederhoor. Vervolgens vindt een formele besluitvorming plaats door het bevoegde orgaan, met inachtneming van de vereiste quora en meerderheden zoals vastgelegd in de statuten. Bij structuurvennootschappen heeft de ondernemingsraad een verzwaard aanbevelingsrecht dat de procedure kan beïnvloeden. Tot slot wordt het ontslag schriftelijk vastgelegd en, indien van toepassing, ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel.

Kan de rechter een toezichthouder ontslaan?

Ja, in bepaalde situaties kan de rechter ingrijpen. Bij stichtingen is dit de meest gangbare route wanneer intern ontslag niet mogelijk is of wanneer een toezichthouder weigert af te treden ondanks ernstig disfunctioneren. Op grond van artikel 2:298 BW kan de rechtbank een bestuurder of toezichthouder van een stichting ontslaan wegens verwaarlozing van zijn taak, wegens andere gewichtige redenen of wegens ingrijpende wijziging van omstandigheden. Ook via een enquêteprocedure bij de Ondernemingskamer kan de rechter tijdelijke of definitieve maatregelen treffen ten aanzien van toezichthouders. Dit zijn zware trajecten die doorgaans pas worden ingezet als andere middelen zijn uitgeput.

Hoe voorkom je conflicten die leiden tot ontslag?

Ontslag van een toezichthouder is vrijwel altijd het gevolg van een conflict dat te lang heeft gesluimerd of onvoldoende is geadresseerd. Preventie begint bij heldere afspraken over rollen, verantwoordelijkheden en verwachtingen, vastgelegd in statuten en reglementen. Regelmatige zelfevaluaties van de raad van toezicht zijn een krachtig instrument om onderlinge spanningen vroegtijdig te signaleren en aan te pakken. Wij begeleiden dit soort evaluaties op basis van wetenschappelijk gevalideerde inzichten, juist omdat we weten dat boardroom-dynamiek een grote rol speelt in het functioneren van toezicht.

Daarnaast helpt een goede samenstelling van de raad, met voldoende diversiteit in achtergrond en perspectief, om groepsdenken en belangenverstrengeling te voorkomen. En wanneer er toch spanningen ontstaan, is het raadzaam om tijdig een externe adviseur in te schakelen die kan bemiddelen of een onafhankelijk oordeel kan geven.

Wil je meer weten over hoe je governance en toezicht goed inricht om dit soort situaties te voorkomen? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek.